📋 სარჩევი
„გლოცავ უკუე ყოვლისა წინა, რაჲთა ჰყოფდე ვედრებასა, ლოცვასა, თაყუანის-ცემასა და მადლობასა ყოველთა კაცთათჳს, მეფეთათჳს და ყოველთა მთავართა, რაჲთა მშჳდობით და მყუდროებით ვცხონდებოდით ყოვლითა ღმრთის მსახურებითა და სიწმიდითა, რამეთუ ესე არს კეთილ და სათნო წინაშე მაცხოვრისა ჩუენისა ღმრთისა, რომელსა ყოველთა კაცთაჲ ჰნებავს ცხორებაჲ და მეცნიერებასა ჭეშმარიტებისასა მოსლვაჲ.“ ().
1. საყოველთაო ვედრება და მშვიდობის სარგებელი
მღვდელი მთელი ქვეყნიერების ერთგვარი საერთო მამაა. ამიტომ მართებულია, რომ მღვდელმაც ყველაზე იზრუნოს, ისევე როგორც ღმერთი ზრუნავს, რომლის წინაშეც მღვდელმსახურებას აღასრულებს; ამის გამო ამბობს: „გლოცავ უკუე ყოვლისა წინა, რაჲთა ჰყოფდე ვედრებასა, ლოცვასა“ (). რადგან აქედან ორი სიკეთე მოდის: ირღვევა მტრობა, რომელიც გარეშეთა მიმართ გვაქვს; ვერავინ შეძლებს მტრულად იყოს განწყობილი იმისადმი, ვისთვისაც ვედრებას აღავლენს. თვით გარეშენიც უკეთესნი ხდებიან — როგორც იმით, რომ მათთვის ლოცვები აღევლინება, ისე იმით, რომ ჩვენ მიმართ მხეცურად არ განეწყობიან. რადგან სწავლებისკენ არაფერია ისე მიმზიდველი, როგორც გიყვარდეს და გიყვარდნენ. დაფიქრდი, რამდენად დიდი რამ იყო მახის მგებელთა, მათრახით მცემელთა, გამდევნელთა და მკვლელთათვის იმის მოსმენა, რომ ასეთი ტანჯვის დამთმენნი სწორედ ამ ტანჯვის მოქმედთათვის აღუვლენენ ღმერთს გულმოდგინე ლოცვებს. ხედავ, როგორ სურს, რომ ქრისტიანი ყველაზე მაღლა იდგეს? რადგან როგორც ჩვილ ბავშვებთან ხდება: თუნდაც ხელში აყვანილმა ბავშვმა მამას სახეში დაარტყას, ეს მამის ბუნებრივ სიყვარულს არაფერს აკლებს; ასევე, თუნდაც გარეშენი გვცემდნენ, ჩვენ არ გვმართებს მათდამი კეთილგანწყობის ოდნავადაც შემცირება.
რას ნიშნავს: „ყოვლისა წინა“ ()? ანუ ყოველდღიურ ღვთისმსახურებაში. ეს საიდუმლოთა მცოდნეებმა იციან: როგორ აღესრულება ეს ყოველდღე, საღამოსაც და დილასაც; როგორ აღვავლენთ ვედრებას მთელი სოფლისათვის, „მეფეთათჳს და ყოველთა მთავართა“ (). მაგრამ, შესაძლოა, ვინმემ თქვას: „ყოველთა კაცთათჳს“ () კი არ თქვა, არამედ მორწმუნეთათვისო. მაშ რა, როცა ამბობს: „მეფეთათჳს“ ()? რადგან მაშინ მეფეები ნამდვილად არ იყვნენ ღვთისმოსავები; პირიქით, ეს დიდხანს გაგრძელდა, უღმრთოები უღმრთოებს ენაცვლებოდნენ. შემდეგ, რათა საქმე ლიქნი არ ყოფილიყო, წინასწარ თქვა: „ყოველთა კაცთათჳს“ (), და მხოლოდ ამის შემდეგ: „მეფეთათჳს“ (). რადგან რომ ეთქვა: მხოლოდ „მეფეთათჳს“ (), ვინმე, ალბათ, ამას ლიქნად ჩათვლიდა. შემდეგ, რადგან მოსალოდნელი იყო, რომ ამ სიტყვების მოსმენისას ქრისტიანის სული მოდუნებულიყო და შეგონება არ მიეღო — თუკი საიდუმლოთა ჟამს წარმართისთვისაც უნდა შეწირულიყო ვედრება — ნახე, რას ამბობს და როგორ წარმოაჩენს სარგებელს, რათა ამგვარად მაინც მიიღოს შეგონება.
ამბობს: „რაჲთა მშჳდობით და მყუდროებით ვცხონდებოდით“ (). ანუ მეფეთა და მთავართა ხსნა ჩვენს უშფოთველობას ნიშნავს; როგორც რომაელთა მიმართ ეპისტოლეშიც, როცა მათ მთავართა მორჩილებისაკენ აღძრავს, ამბობს: „არა ხოლო რისხვისათჳს, არამედ გონებისათჳსცა იჭჳსა“ (). რადგან ღმერთმა ხელისუფლებანი საერთო სარგებლისთვის დაადგინა. მაშ, განა უადგილო არ არის, რომ ისინი ამისათვის ომობდნენ და იარაღს იღებდნენ, რათა ჩვენ უსაფრთხოდ ვიყოთ, ჩვენ კი საფრთხეში მყოფთა და მებრძოლთათვის ვედრებებსაც კი არ აღვავლენდეთ? ასე რომ, ეს საქმე ლიქნი კი არ არის, არამედ სამართლიანი მსჯელობიდან გამომდინარეობს. რადგან თუ ისინი არ გადარჩებოდნენ და ომებში წარმატებას ვერ მიაღწევდნენ, აუცილებელი იქნებოდა, ჩვენი საქმეებიც არეულობასა და შფოთში ყოფილიყო; ისინი რომ ამოეწყვიტათ, ან ჩვენ თვითონ უნდა გვეომა, ან ყველგან გაქცევა და ხეტიალი მოგვიხდებოდა. რადგან, ამბობს, ისინი ერთგვარ წინ გაწეულ ზღუდეებს ჰგვანან: წინ დგანან და შიგნით მყოფებს მშვიდობაში იცავენ.
ამბობს: „ვედრებასა, ლოცვასა, თაყუანის-ცემასა და მადლობასა“ (). რადგან ღმერთს მადლობა უნდა შევწიროთ სხვებისთვის მინიჭებული სიკეთეებისთვისაც, მაგალითად, რომ „მზე მისი აღმოვალს ბოროტთა ზედა და კეთილთა, და წჳმს მართალთა ზედა და ცრუთა“ (). ხედავ, რომ მოციქული არა მხოლოდ ლოცვით, არამედ მადლობითაც გვაერთიანებს და მჭიდროდ გვაკავშირებს? რადგან ვინც ვალდებული ხდება, მოყვასის სიკეთეებისთვის ღმერთს მადლობა შესწიროს, იგი იძულებულია, მოყვასიც შეიყვაროს და მის მიმართ შინაურულად იყოს განწყობილი. ხოლო თუ მოყვასის სიკეთეებისთვის მადლობა გვმართებს, მით უმეტეს გვმართებს მადლობა ჩვენთვის მომხდართათვისაც, ფარულად მომხდართათვისაც, ნებით თუ უნებლიეთ მომხდართათვისაც და იმათთვისაც, რაც მწუხარებად გვეჩვენება; რადგან ღმერთი ყოველივეს ჩვენთვის სიკეთისკენ განგებულებით წარმართავს.
2. წყევლის ნაცვლად ქრისტიანული ლოცვა
ამიტომ ყოველი ჩვენი ლოცვა მადლობის აღვლენას უნდა შეიცავდეს. ხოლო თუ გვებრძანება, რომ ახლობელთათვის ვილოცოთ, არა მხოლოდ მორწმუნეებისთვის, არამედ ურწმუნოებისთვისაც, იფიქრე, რაოდენი ბოროტებაა ძმების დასაწყევლად ლოცვა. რას ამბობ? მან მტრებისთვის ლოცვა გიბრძანა, შენ კი ძმას იწყევლი? მას კი არ იწყევლი, არამედ საკუთარ თავს; რადგან ღმერთს აღიზიანებ, როცა იმ უღმერთო სიტყვებს წარმოთქვამ: ასე აჩვენე მას, ასე მოექეცი მას, დაარტყი მას, მიუზღე მას. შორს არის ეს ქრისტეს მშვიდი და ნაზი მოწაფეებისაგან. პირიდან, რომელიც ასეთ საიდუმლოში შეყვანის ღირსი გახდა, ნურც მწარე გამოვა რამე და ნურც უსიამოვნო; ენა, რომელიც საღვთო სხეულს ეზიარება, სუფთად დავიცვათ; მისი მეშვეობით წყევლებს ნუ შევწირავთ. რადგან თუ, როგორც წერია, „არცა მაგინებელთა... სასუფეველი ღმრთისაჲ არა დაიმკჳდრონ“ (), მით უფრო ვერ დაიმკვიდრებენ ისინი, ვინც სხვათა დასაწყევლად ლოცულობენ; რადგან ვინც ასე ლოცულობს, აუცილებელია, შეურაცხყოფდეს კიდეც; შეურაცხყოფასა და ლოცვას კი ერთმანეთისგან დიდი მანძილი აშორებს; წყევლასა და ლოცვას დიდი შუალედი აქვთ; ბრალდებასა და ლოცვასაც დიდი შუალედი აქვთ.
ღმერთს სთხოვ, მოწყალე იყოს, და სხვას იწყევლი? ნათქვამია: „ხოლო უკუეთუ თქუენ არა მიუტევნეთ, არცა მამამან თქუენმან, რომელ არს ცათა შინა, მოგიტევნეს შეცოდებანი თქუენნი“ (); შენ კი არა მხოლოდ თავად არ მიუტევებ, არამედ ღმერთსაც სთხოვ, რომ არ მიუტევოს? ხედავ ბოროტების უკიდურესობას? თუ იმას, ვინც არ მიუტევებს, არ მიეტევება, მას, ვინც მეუფესაც სთხოვს, არ მიუტევოს, როგორღა მიეტევება? იმ ადამიანს კი არ აზიანებ, არამედ საკუთარ თავს. რატომ? რადგან საკუთარი საქმეებისათვის შესმენასაც რომ ელოდე, ამის გამო არასოდეს იქნები შესმენილი, ვინაიდან ლოცვებს შებილწული პირით აღავლენ; მართლაც შებილწული და უწმინდურია ასეთი პირი, ყოველგვარი სიმყრალითა და ყოველგვარი უსუფთაობით აღვსილი. უნდა გეძრწოდეს შენს ცოდვებზე და მთელი ღვაწლი მათ გამო უნდა გასწიო, შენ კი ღმერთთან მიდიხარ, რომ იგი ძმის წინააღმდეგ აღძრა? ნუთუ არ გეშინია და საკუთარ საქმეებზე არ ზრუნავ? ნუთუ ვერ ხედავ, რას სჩადი?
მაინც მიბაძე ბავშვებს, რომლებიც სასწავლებელში დადიან: როდესაც ბავშვი ხედავს, რომ შიგნით მის ამხანაგებს გაკვეთილების ანგარიშს სთხოვენ, სიზარმაცის გამო ყველას სცემენ, თითოეულს ცალ-ცალკე მკაცრად გამოცდიან და დარტყმებით ტანჯავენ, შიშისგან გული უკვდება. რომელიმე თანამოსწავლემ ათასგზისაც რომ დაარტყას, გაბრაზებას ვერ ბედავს, რადგან შიში სულს უპყრობს; მასწავლებელთან მისვლასაც ვერ ბედავს, არამედ მხოლოდ ერთ რამეს შესცქერის: შევიდეს და დარტყმებს გადაურჩეს, და სწორედ იმ დროს ელის. ხოლო როდესაც გამოვა — მიიღო დარტყმები თუ არ მიიღო — სიხარულისგან თანამოწაფისგან მიყენებული დარტყმები აზრადაც აღარ მოსდის. შენ კი, როცა ლოცვაზე დგახარ და შენს ცოდვებზე ზრუნავ, არ ძრწი, როცა სხვის ცოდვებს იხსენებ? და ღმერთს როგორღა ევედრები? რადგან რითაც ღმერთს იმ ადამიანის წინააღმდეგ მოქმედებას სთხოვ, იმითვე შენს საკუთარ მდგომარეობასაც უფრო მწარეს ხდი, როცა ღმერთს შენს ცოდვებზე შენდობის მოცემას არ ანებებ. რადგან ღმერთი თითქოს ამბობს: თუ გსურს, რომ შენს წინააღმდეგ ჩადენილთა ზედმიწევნითი გამომკვლევი ვიყო, როგორ მოითხოვ, რომ შენ მიერ ჩემს წინააღმდეგ ჩადენილთათვის შენდობა მოხდეს?
როდისმე მაინც ვისწავლოთ ქრისტიანად ყოფნა; თუ ლოცვა არ ვიცით, რაც იოლი და მეტად ადვილია, სხვა რასღა გვეცოდინება? ვისწავლოთ ლოცვა, როგორც ქრისტიანებმა; ამგვარი ლოცვები ელინებისაა, ამგვარი ვედრებები — იუდეველების; ქრისტიანის ლოცვა კი საპირისპიროა: ჩვენ წინააღმდეგ ჩადენილთა მიტევებისა და დავიწყების თხოვნა.
ამბობს: „მაგინებელთა ჩუენთა ვაკურთხევთ; ვიდევნებით და თავს-ვიდებთ; მგმობართა ჩუენთა ულოცავთ“ (). მოუსმინე სტეფანეს, რომელიც ამბობს: „უფალო, ნუ შეურაცხ ამათ ცოდვასა ამას“ (). იგი არა მხოლოდ მათ დასაწყევლად არ ლოცულობდა, არამედ მათთვის ლოცულობდა კიდეც; შენ კი არა მხოლოდ მათთვის არ ილოცე, არამედ დასაწყევლადაც ილოცე. როგორც ის საკვირველია, ასევე შენ უკიდურესად ბოროტი ხარ. ვის მივიჩნევთ საკვირველად, მითხარი? მათ, ვისთვისაც ილოცა, თუ მას, ვინც მათთვის ლოცულობდა? ცხადია, მას; ხოლო თუ ჩვენ ასე ვაფასებთ, მით უფრო ღმერთი. გსურს, მტერი დაისაჯოს? მისთვის ილოცე, მაგრამ არა ამგვარი განზრახვით, არა როგორც დამსჯელმა; სასჯელი მას მაინც ეწევა, მაგრამ შენ ამ მიზნით ნუ ილოცებ.
თუმცა ნეტარი სტეფანე ყველაფერს უსამართლოდ ითმენდა და მაინც მათთვის ლოცულობდა; ჩვენ კი მტრებისგან ბევრს სამართლიანადაც ვითმენთ. და თუ უსამართლოდ დატანჯულმა ვერ გაბედა, რომ მათთვის არ ელოცა, ჩვენ, ვინც სამართლიანად ვიტანჯებით და არა მხოლოდ ჩვენი მტრებისთვის არ ვლოცულობთ, არამედ მათ წინააღმდეგაც ვლოცულობთ, რომელი სასჯელის ღირსნი არ ვართ? გგონია, დარტყმას მას აძლევ, სინამდვილეში კი მახვილს საკუთარი თავისკენ მიმართავ, რადგან მსაჯულს შენს ცოდვებში ლმობიერი გახდომის ნებას არ აძლევ იმით, რითაც მას სხვების წინააღმდეგ აღიზიანებ. რადგან ამბობს: „რომლითა საწყაულითა მიუწყოთ, მოგეწყოს თქუენ“ და „რომლითა განკითხვითა განიკითხვიდეთ, განიკითხნეთ“ (). ამიტომ ვიყოთ მიმტევებელნი, რათა ღმერთიც ასეთივე შემნდობად შეგვხვდეს.
3. მოსმენილი სიტყვის აღსრულება მტერთათვის ლოცვით
მინდა, ეს არა მხოლოდ ისმინოთ, არამედ დაიცვათ კიდეც. ახლა კი ხსოვნა მხოლოდ სიტყვებამდე აღწევს, ზოგჯერ კი მათამდეც არა. როცა ჩვენ დავშორდებით, თუ ვინმე იმათგან, ვინც აქ არ ყოფილა, იკითხავს, რაზე ვისაუბრეთო, ერთნი ვერც კი უპასუხებენ, ხოლო მცოდნენი მხოლოდ იმ თემას დაასახელებენ, რომელზეც ვილაპარაკეთ: რომ წყენის გულში შენახვა არ გვმართებს, არამედ მტრებისთვისაც უნდა ვილოცოთ. შემდეგ კი, ყველაფრის თქმას თავი რომ დავანებოთ — რადგან ყველაფრის დამახსოვრება შეუძლებელია — ზოგნი მცირედს იხსენებენ, ისიც მხოლოდ ცალკეულ რამეს. ამიტომ გევედრებით: თუ ნათქვამთაგან არაფერს იძენთ, ნურც მოსმენას მიაქცევთ ყურადღებას. რადგან რა სარგებელი აქვს? განკითხვა უფრო მძიმე ხდება და სასჯელი უფრო მკაცრი, რადგან უთვალავი შეგონების შემდეგაც იმავე საქმეებზე ვრჩებით. ამის გამო ღმერთმა ლოცვა განგვიწესა, რათა არც ამქვეყნიური და არც ადამიანური არაფერი ვითხოვოთ. მორწმუნენო, ხომ იცით, რისთვის უნდა ილოცოთ და როგორ არის მთელი ლოცვა ყველასთვის საერთო. მაგრამ იქ, იტყვის ვინმე, არ თქმულა, რომ ურწმუნოებისთვისაც უნდა ვილოცოთო. ეს იმიტომაა, რომ ლოცვის ძალა არ იცით და არც მის სიღრმესა და საუნჯეს იცნობთ; რადგან თუ ვინმე მას გაშლის, მასში ურწმუნოებისთვის ლოცვასაც პოვებს. როდესაც მლოცველი ამბობს: „იყავნ ნებაჲ შენი, ვითარცა ცათა შინა, ეგრეცა ქუეყანასა ზედა.“ (), სწორედ ამაზე მიანიშნებს და არა სხვა რამეზე.
როგორ? იმით, რომ ზეცაში არავინ არის ურწმუნო, არავინ არის დაბრკოლებული. ამიტომ, ეს მხოლოდ მორწმუნეებს რომ ეხებოდეს, ნათქვამს აზრი არ ექნებოდა. რადგან, თუ მორწმუნენი მის ნებას შეასრულებდნენ, ურწმუნონი კი არა, მისი ნება აღარ იქნებოდა ისე, როგორც ზეცაშია; მაშ, როგორ? როგორც ზეცაში, ამბობს, არავინ არის ბოროტი, ასევე ნურც ქვეყანაზე იქნება; არამედ ყველა, ამბობს, შენდამი შიშში მოიყვანე, ყველა ადამიანი ანგელოზად აქციე, თუნდაც ჩვენი მტრები იყვნენ, თუნდაც მოწინააღმდეგენი. ნუთუ ვერ ხედავ, ყოველდღე რამდენგზის იგმობა ღმერთი? რამდენგზის შეურაცხყოფენ მას ურწმუნონიც და მორწმუნენიც? სიტყვითაც და საქმითაც?
მაშ, რა? ამის გამო ჩააქრო მზე? დააძინა მთვარე? ჩამოანგრია ცა? შეარყია დედამიწა? ამოაშრო ზღვა? გააქრო წყალთა წყაროები? არეულად აქცია ჰაერი? არავითარ შემთხვევაში; პირიქით, ყველაფერს საპირისპიროდ აკეთებს: მზეს ამოაბრწყინებს, წვიმას მოავლენს, ნაყოფებს აძლევს, ყოველწლიურ საზრდოს აძლევს მგმობელებს, უგუნურებს, უწმინდურებსა და მდევნელებს, არა ერთ დღეს, არც მეორესა და მესამეს, არამედ მთელი სიცოცხლის განმავლობაში.
მას მიჰბაძე შენც, მის მსგავსებასაც ესწრაფე ადამიანური შესაძლებლობისამებრ. მზის ამობრწყინება არ შეგიძლია? ბოროტს მაინც ნუ იტყვი. წვიმის მიცემა არ შეგიძლია? ნუ გალანძღავ. გამოკვება არ შეგიძლია? მაინც თავხედურად ნუ მოექცევი. შენგან ეს ძღვენიც საკმარისია: ღმერთი მტრებისადმი კეთილისყოფას საქმით ახდენს; შენ სიტყვით მაინც აღასრულე — მტრისთვის ილოცე; ასე იქნები შენი ზეციერი მამის მსგავსი.
ამაზე უთვალავჯერ გვისაუბრია და საუბარს არ ვწყვეტთ; ოღონდ რაიმე წინსვლა მაინც გამოჩნდეს. ჩვენ არ ვდუნდებით და არც ვიღლებით, თქმისას გულს არ ვიტეხთ; ოღონდ თქვენ, მოსმენისას, ნუ გამოჩნდებით შეწუხებულნი. კაცი მაშინ ჩანს შეწუხებული, როცა ნათქვამს არ ასრულებს; რადგან აღმსრულებელს გამუდმებით სურს იმავეს მოსმენა, თითქოს მას კი არ აწუხებენ, არამედ აქებენ. ასე რომ, ეს სხვა არაფრისგან მოდის, არამედ იქიდან, რომ ნათქვამს არ ვასრულებთ; ამის გამო მთქმელიც მომაბეზრებელი ხდება. მითხარი, თუ ვინმე მოწყალებას გასცემს, შემდეგ კი სხვა ვინმე მოწყალებაზე საუბრობს, მოწყალების გამცემი მოსმენისას არა მხოლოდ არ იღლება, არამედ ხარობს კიდეც, როცა ესმის, რომ მისივე კეთილი საქმეები ითქმის და საჯაროდ ცხადდება. ასევე ვართ ჩვენც: რადგან ბოროტის მიუგებლობასთან არაფერი გვაქვს საერთო და ეს ჩვენში არ აღსრულებულა, ამიტომ სიტყვების მიმართაც უკმაყოფილონი ვჩანვართ; ეს საქმეებში რომ გვქონდეს, სიტყვა აღარ დაგვამწუხრებდა. ამიტომ, თუ არ გსურთ, თქვენთვის მომაბეზრებელნი და მძიმე ტვირთად ვიქცეთ, ასე მოიქეცით: საქმეებით წარმოაჩინეთ ბოროტის მიუგებლობა; იცოდეთ, არასოდეს შევწყვეტთ თქვენთან იმავეზე საუბარს, სანამ ეს თქვენში არ აღსრულდება.
რადგან ამას უწინარესად თქვენდამი მზრუნველობითა და გულთბილი მოყვარეობით ვაკეთებთ; შემდეგ კი იმ საფრთხის გამოც, რომელიც ჩვენ გვემუქრება. რადგან მესაყვირემ, თუნდაც ომში არავინ გავიდეს, საყვირს მაინც უნდა დაუკრას და თავისი მოვალეობა აღასრულოს. ამიტომ ამას იმიტომ კი არ ვაკეთებთ, რომ თქვენთვის უფრო დიდი სასჯელი მოვამზადოთ, არამედ რათა ჩვენზე დაკისრებული მოვალეობა მოვიხადოთ. ამასთან ერთად, თქვენდამი სიყვარულიც გვიპყრობს; რადგან გული გვეგლიჯება და მწარე ტკივილი გვიპყრობს, თუ რაიმე ასეთი მოხდება. მაგრამ ნუ იყოფინ. რაც ახლა ვთქვით, არც ხარჯს მოითხოვს, არც ფულის დანაკარგს, არც გრძელ გზას; მხოლოდ სურვილია საჭირო — სიტყვაა, ნებაა. დავიცვათ ჩვენი ბაგე, კარი და ურდული დავადოთ, რათა არაფერი ვთქვათ ისეთი, რაც ღმერთს სათნო არ არის.
მტრისთვის ლოცვა ჩვენივე სასარგებლოდ ხდება და არა იმათთვის, ვისთვისაც ვლოცულობთ. ეს მუდამ გვქონდეს გულისხმაში: ვინც მტერს აკურთხებს, თავის თავს აკურთხებს; ვინც მტერს წყევლის, თავის თავს წყევლის; და ვინც მტრისთვის ლოცულობს, თავისი თავისთვის ლოცულობს და არა მისთვის. თუ ამას ასე შევასრულებთ, შევძლებთ, ეს სათნო ღვაწლი საქმედ ვაქციოთ და აღთქმულ სიკეთეებსაც მივიღოთ.1
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
სათარგმნო შენიშვნები
- ბერძნულ წყაროში ბოლო წინადადება სტანდარტული დოქსოლოგიითა და ამინით სრულდება. ეს ნაწილი მთავარი ჩარჩოს ეკუთვნის, ამიტომ აქ ქართულად ცალკე არ ითარგმნება; ქართული თარგმანი მთავრდება შინაარსობრივ ნაწილზე — „აღთქმულ სიკეთეებსაც მივიღოთ“. ↩