„ვწამებ წინაშე ღმრთისა და უფლისა იესუ ქრისტესა და რჩეულთა ანგელოზთასა, რაჲთა-ესე დაიმარხო თჳნიერ ორგულებისა, ნურარას ჰყოფ თუალთ-ღებით. ჴელთა ადრე-ადრე ნუვის დაასხამ, ნუცა ეზიარები სხჳსა ცოდვათა; თავი შენი წმიდად დაიმარხე. ნუ წყალსა ხოლო სუამ, არამედ ღჳნოჲცა მცირედ იჴუმიე სტომაქისათჳს და ზედაჲსზედა უძლურებისა შენისათჳს.“ ().
1. მოძღვრის მიუკერძოებლობა და ხელდასხმის სიფრთხილე
ეპისკოპოსებზე, დიაკონებზე, კაცებზე, ქალებზე, ქვრივებზე, ხუცესებზე და ყოველივე დანარჩენზე საუბრისა და იმის ჩვენების შემდეგ, თუ რამდენზე ვრცელდება ეპისკოპოსის უფლებამოსილება, განკითხვაზე საუბრისას დასძინა: „ვწამებ წინაშე ღმრთისა და უფლისა იესუ ქრისტესა და რჩეულთა ანგელოზთასა, რაჲთა-ესე დაიმარხო თჳნიერ ორგულებისა, ნურარას ჰყოფ თუალთ-ღებით“ (). და ამის შემდეგ საშინელი სიმძაფრით ამცნებს; რადგან, მიუხედავად იმისა, რომ ტიმოთე საყვარელი შვილი იყო, ამის თქმა არ მოჰრიდებია. რადგან მან, ვინც საკუთარ თავზე არ შერცხვა ეთქვა: „ნუუკუე სხუათა უქადაგებდე და მე გამოუცდელ ვიყო“ (), მით უფრო ტიმოთეს შესახებ არც მოერიდებოდა და არც შერცხვებოდა. მაგრამ მამასა და ძეს სამართლიანად იღებს მოწმებად; ხოლო რჩეულ ანგელოზებს რის გამო? დიდი შემწყნარებლობის გამო; რადგან მოსეც ასე ამბობს: „მოწამეს-ვჰყოფ დღეს ცასა და ქუეყანასა“ (), მეუფის დიდი შემწყნარებლობის გამო; და კვლავ: „ისმინეთ ბორცუთა მსჯავრი უფლისაჲ და ღელეთა საფუძველთა ქუეყანისათა“ (). მამასა და ძეს კი ნათქვამის მოწმეებად უხმობს, რათა მომავალ დღეს, თუ რამე ჯეროვანის საწინააღმდეგოდ მოხდება, მათ წინაშე თავის გამართლება შეეძლოს, როგორც მას, ვინც თავისი მხრივ მთელი პასუხისმგებლობა თავიდან მოიხსნა. ამბობს: „რაჲთა-ესე დაიმარხო თჳნიერ ორგულებისა, ნურარას ჰყოფ თუალთ-ღებით“ (). ესე იგი, შენ წინაშე განსასჯელთა მიმართ ყველასთვის ერთნაირად მიუკერძოებელი და თანასწორი უნდა იყო, რათა არავინ დაგასწროს და წინასწარ თავისკენ არ მიგიზიდოს.
ვინ არიან რჩეული ანგელოზები? ნუთუ ეს ნიშნავს, თითქოს არსებობენ ისეთებიც, რომლებიც ასეთნი არ არიან? რადგან იაკობიც ცალკე მოწმედ იღებს ღმერთსაც და გორასაც. ასევე ჩვენც ხშირად მოწმებად ვიღებთ როგორც ზემდგომ, ისე ქვემდგომ პირებს; იმდენად დიდია მოწმობა, თითქოს ამბობდეს: მოწმედ მოვუხმობ ღმერთს, მის ძეს და მის მსახურებს, რომ შენთვის მცნება მომიცია; აი, მათ წინაშე გაძლევ ამ მცნებას. ასე აშინებს ტიმოთეს. ამის თქმის შემდეგ, რაც ყველაზე მეტად დროული იყო, დაუმატა ისიც, რაც ეკლესიას ყველაზე მეტად ერთობაში კრავს: ხელდასხმათა საქმე.
რადგან ამბობს: „ჴელთა ადრე-ადრე ნუვის დაასხამ, ნუცა ეზიარები სხჳსა ცოდვათა“ (). რას ნიშნავს „ადრე-ადრე“? არა პირველი გამოცდის შემდეგ, არც მეორისა და არც მესამის შემდეგ, არამედ მრავალგზის დაკვირვებისა და ზედმიწევნით გამოკვლევის შემდეგ; რადგან საქმე საფრთხის გარეშე არ არის. რადგან იმ კაცის მიერ ჩადენილი ცოდვებისთვის შენც აგებ პასუხს, რაკი მას ხარისხი შენ მიანიჭე, როგორც წარსული ცოდვებისთვის, ისე მომავალში ჩასადენთათვის. რადგან თუ უწინდელ ცოდვებს უდროოდ მიუტევებ, მომავალ ცოდვებზეც პასუხისმგებელი იქნები: მომავალ ცოდვებზე — როგორც მათი მიზეზი, რადგან შენ აიყვანე იგი ამ ხარისხში; წარსულ ცოდვებზე კი — რადგან არ აცალე მათზე გლოვა და გულის შემუსვრილებაში მოსვლა. რადგან როგორც კეთილ საქმეთა მოზიარე ხდები, ასევე ცოდვათა მოზიარეც. „თავი შენი წმიდად დაიმარხე“ (). აქ უმანკოებაზე ამბობს. „ნუ წყალსა ხოლო სუამ, არამედ ღჳნოჲცა მცირედ იჴუმიე სტომაქისათჳს და ზედაჲსზედა უძლურებისა შენისათჳს“ ().
ხოლო თუ კაცს, რომელიც მარხვებს ამ ზომამდე მისდევდა და მხოლოდ წყალს ისე ხანგრძლივად სვამდა, რომ სნეულდებოდა კიდეც და თანაც ხშირად, პავლე ზომიერებას ამცნებს და ტიმოთეც არ უარყოფს, ბევრად უფრო ჩვენ, როცა ვინმესგან შეგონებას მოვისმენთ, არ გვმართებს გაღიზიანება. მაგრამ რატომ არ განუკურნა პავლემ ტიმოთეს სტომაქი? არა იმიტომ, თითქოს არ შეეძლო, არამედ იმიტომ, რომ აქედანაც დიდ რამეს განაგებდა; რადგან ვისი სამოსელიც მკვდრებს აღადგენდა, ცხადია, ამის გაკეთებაც შეეძლო. მაშ, რის გამო? რათა, თუნდაც ახლა დიდი და სათნო კაცები სნეულნი ვიხილოთ, საცდურში არ ჩავვარდეთ; რადგან ტიმოთეს სნეულებაც სასარგებლოდ მოხდა. რადგან თუ პავლესაც მიეცა „მომეცა მე საწერტელი ჴორცთაჲ-ანგელოზ სატან, რაჲთა დამქენჯნიდეს მე, რაჲთა არა აღვიმაღლო“ (), რათა არ აღემაღლებინა თავი, ბევრად უფრო ტიმოთესთვის იყო საჭირო; რადგან ნიშნებს შეეძლო კაცი უგუნურებამდე აეტაცებინა. ამიტომ პავლე ტიმოთეს მკურნალობის წესს უქვემდებარებს, რათა ტიმოთეც ზომიერებაში იყოს, სხვებიც საცდურში არ ჩავარდნენ და ისწავლონ, რომ ის დიდი და სათნო კაცებიც ჩვენი ბუნებისანი იყვნენ და ასე აღასრულებდნენ იმას, რასაც აღასრულებდნენ. მე კი მგონია, რომ ტიმოთე სხვაფრივაც სნეული იყო, და ამას აჩვენებს, როცა ამბობს: „ზედაჲსზედა უძლურებისა შენისათჳს“ (), ანუ არა მხოლოდ სტომაქის, არამედ სხეულის სხვა ასოთა გამოც. მაგრამ ამის გამო არ შეეფერებოდა, რომ ღვინით თავშეუკავებლად გაძღომოდა, არამედ მხოლოდ იმდენად მიეღო, რამდენიც ჯანმრთელობისთვის იყო საჭირო, და არა ფუფუნებისთვის.
„რომელთამე კაცთა ცოდვანი წინაწარ ცხად არიან და წინა უძღჳან საშჯელად, ხოლო რომელთამე უკუანა შეუდგან“ (). რადგან ხელდასხმებზე ლაპარაკობდა და ამბობდა: „ნუცა ეზიარები სხჳსა ცოდვათა“ (), მაშ რა, თუ არ ვიცი? — იტყვის ვინმე. „რომელთამე კაცთა ცოდვანი წინაწარ ცხად არიან და წინა უძღჳან საშჯელად, ხოლო რომელთამე უკუანა შეუდგან“ (). ზოგიერთების ცოდვები, ამბობს, ცხადია, რადგან წინ უსწრებენ; ზოგიერთების კი არა, არამედ უკან მისდევენ. „ეგრევე საქმენი კეთილნი წინაწარ ცხად არიან; და სხუებრ თუ ვისმე აქუნდეს, დაფარვად ვერ ჴელ-ეწიფების.“ ().
„რაოდენნი-იგი არიან უღელსა ქუეშე მონებისასა, თჳსნი იგი უფალნი ყოვლისავე პატივისა ღირსად შეჰრაცხნედ, რაჲთა არა სახელი ღმრთისაჲ და მოძღურებაჲ ესე იგემოს“ (). ამბობს: „ყოვლისავე პატივისა ღირსად შეჰრაცხნედ“ (). რადგან ნუ იფიქრებ, რომ რაკი მორწმუნე ხარ, თავისუფალი ხარ; თავისუფლება სწორედ ის არის, რომ უფრო მეტად ემსახურო ბატონს. რადგან ურწმუნო, თუ დაინახავს, რომ მონები რწმენის გამო თავხედურად იქცევიან, ხშირად გმობს მოძღვრებას, თითქოს ამბოხს აჩენდეს; ხოლო როცა მორჩილებს დაინახავს, უფრო მეტად დარწმუნდება და ნათქვამს უფრო ყურადღებით მოეკიდება. რადგან, თუ მონები არ დაემორჩილებიან, ღმერთიც და ქადაგებაც გმობის ქვეშ მოექცევა. მაშ რა, იტყვის ვინმე, თუ ბატონები ურწმუნონი არიან? ასეთ შემთხვევაშიც საჭიროა დამორჩილება ღვთის სახელის გამო. რადგან ამბობს: „რომელთა მორწმუნენი ესხნენ უფალნი, ნუ შეურაცხ-ჰყოფედ, რამეთუ ძმანი არიან; არამედ უფროჲსად ჰმონებდედ, რამეთუ მორწმუნენი არიან და საყუარელნი და ქველის საქმესა შემწენი.“ ().
2. მსახურთა მორჩილებიდან ღმრთის მსახურებამდე
თითქოს ამბობდა: თუ, ამბობს, ასეთი პატივის ღირსნი გახდით, რომ ბატონები ძმებად გყავთ, სწორედ ამის გამო უფრო მეტად გმართებთ მორჩილება. ამბობს: „წინა უძღჳან საშჯელად“ (); ესე იგი, ზოგი ბოროტი საქმე, ამბობს, აქ დაფარული რჩება, ზოგი კი არა; იქ კი არც ბოროტი და არც კეთილი დაიფარება. რას ნიშნავს „წინა უძღჳან საშჯელად“ ()? მაგალითად, როცა ვინმე ისეთ ცოდვებს სჩადის, რომლებიც უკვე მის მსჯავრს წარმოთქვამენ; როცა ვინმე გამოუსწორებელია; როცა მის გამოსწორებას ელიან, ის კი არაფერს აკეთებს ამისთვის. მაშ, რა არის ეს და რისთვის ითქვა? იმიტომ, რომ თუნდაც აქ ზოგნი დაიფარონ, იქ ვერ დაიფარებიან; იქ ყოველივე გაშიშვლებულია. ეს კი უდიდესი ნუგეშია მათთვის, ვინც კეთილ საქმეებს აღასრულებს. შემდეგ, როცა თქვა: „რაჲთა-ესე დაიმარხო თჳნიერ ორგულებისა, ნურარას ჰყოფ თუალთ-ღებით“ (), ამის აუცილებელ განმარტებად დაურთო: „რაოდენნი-იგი არიან უღელსა ქუეშე მონებისასა, თჳსნი იგი უფალნი ყოვლისავე პატივისა ღირსად შეჰრაცხნედ“ (). და ამას რა კავშირი აქვს ეპისკოპოსთან, ამბობს? დიდი კავშირი აქვს: რათა შეაგონოს და მონებსაც ასწავლოს.
კარგად განაწესებს აქაც მონების შესახებ. რადგან ყველგან ვხედავთ, რომ იგი უფრო მონებს უბრძანებს, ვიდრე ბატონებს, მორჩილების წესებს უჩვენებს და მონებს დიდ ყურადღებას უთმობს. მათ, ერთი მხრივ, დიდი სიმშვიდით მორჩილებას შეაგონებს, ბატონებს კი მუქარის შეწყვეტას სთხოვს, როცა ამბობს: „შეუნდობდით რისხვასა“ (). და რატომ განაწესებს ამას? ურწმუნოთა შემთხვევაში, რა თქმა უნდა, ბუნებრივია, რადგან არ ჰქონდა მიზეზი, ელაპარაკა მათთვის, ვინც ყურადღებას არ აქცევს; მორწმუნეთა შემთხვევაში კი რისთვის? იმიტომ, რომ ბატონებისგან მონებს უფრო მეტი მიეწოდებათ, ვიდრე მსახურთაგან ბატონებს. რადგან სწორედ ისინი იხდიან ფულსაც და ზრუნავენ აუცილებელთა უზრუნველყოფაზე, სამოსზე და ყოველ სხვა საჭიროებაზე. ასე რომ, ბატონები მათთვის უფრო დიდ მსახურებას თავის თავზე იღებენ; სწორედ ამას მიანიშნა აქაც, როცა თქვა: „უფროჲსად ჰმონებდედ, რამეთუ მორწმუნენი არიან და საყუარელნი და ქველის საქმესა შემწენი“ (). ისინი თქვენი მოსვენებისთვის შრომობენ და იტანჯებიან; განა არ უნდა მიიღონ დიდი პატივი მსახურთაგან? თუ მონებს ასე უბრძანებდა, ამგვარი მორჩილება ჰქონოდათ, იფიქრეთ, ჩვენ როგორ უნდა ვიყოთ განწყობილნი მეუფის მიმართ, რომელმაც არარსებობიდან არსებობაში მოგვიყვანა, გვკვებავს და გვმოსავს. მაშ, სხვა მხრივ თუ ვერა, ჩვენი მსახურებივით მაინც ვემსახუროთ მას.
განა მთელი ცხოვრება ამისთვის არ მიუძღვნიათ მათ, რომ მათი ბატონები ისვენებდნენ? განა მათი საქმე და მათი ცხოვრება სწორედ ბატონთა საქმეებზე ზრუნვა არ არის? განა მთელი დღე ბატონის საქმეებზე არ ზრუნავენ, საკუთარზე კი ხშირად საღამოს მცირე ნაწილში? ჩვენ კი პირიქით: ჩვენს საქმეებზე მუდამ ვზრუნავთ, მეუფის საქმეებზე კი მცირე ნაწილსაც არა; და ეს მაშინ, როცა მას ჩვენი არაფერი სჭირდება, როგორც ბატონებს სჭირდებათ მონებისაგან, არამედ თვით მეუფის საქმეებზე ზრუნვაც კვლავ ჩვენს სარგებლად იქცევა. იქ მსახურის მსახურება ბატონს არგებს; აქ კი მონის მსახურება მეუფეს არაფერს ჰმატებს, არამედ კვლავ თვითონ მსახურს არგებს. რადგან ამბობს: „კეთილთა ჩემთაგან არა გიჴმს“ (). მითხარი, რა სარგებელი აქვს ღმერთს, თუ მე მართალი ვიქნები? ან რა ზიანი, თუ უსამართლო ვიქნები? განა ის ბუნება შეურყვნელი არ არის? განა უვნებელი არ არის? განა ყოველგვარ ვნებაზე მაღლა არ დგას?
მსახურებს საკუთარი არაფერი აქვთ, არამედ ყოველივე ბატონისაა, თუნდაც უთვალავჯერ მდიდარნი იყვნენ; ჩვენ კი ბევრი რამ საკუთარი გვაქვს და ყოველთა მეუფისაგან არა ჩვეულებრივი, არამედ ესოდენი პატივი გვაქვს ნაბოძები. რომელმა ბატონმა მისცა თავისი ძე მსახურისთვის? არავინ; პირიქით, ყველანი უფრო იმას აირჩევდნენ, რომ მსახურები მიეცათ შვილების ნაცვლად. აქ კი პირიქითაა: „ძესაცა თჳსსა არა ჰრიდა, არამედ ჩუენ ყოველთათჳს მისცა იგი“ (), მტრებისთვისაც, მის მოძულეთათვის. მსახურები, თუნდაც მძიმე რამ ებრძანოთ, მაშინაც არ წუხდებიან, განსაკუთრებით თუ კეთილგონიერები არიან; ჩვენ კი უთვალავ რამეზე ვდრტვინავთ.
ბატონი მსახურებს არაფერს ჰპირდება ისეთს, როგორსაც ღმერთი ჩვენ გვპირდება; მაშ, რას ჰპირდება ბატონი? აქაურ თავისუფლებას, რომელიც ხშირად მონობაზე უფრო მძიმეა. რადგან ხშირად შიმშილი სწვევიათ, და ეს თავისუფლება მონობაზე უფრო მწარე გამხდარა; და მაინც სწორედ ეს თავისუფლება ითვლება უდიდეს ნიჭად. ღმერთთან კი არაფერია დროებითი, არაფერია ხრწნადი; მაშ, რა არის? გსურს იცოდე? მოისმინე. ამბობს: „არღარა გეტყჳ თქუენ მონად, რამეთუ მონამან არა იცინ, რასა იქმნ უფალი მისი. ხოლო თქუენ გარქუ მეგობრად“ ().
შევრცხვეთ, საყვარელნო, შევშინდეთ; თუნდაც ისე ვემსახუროთ მეუფეს, როგორც ჩვენ გვემსახურებიან მსახურები; უფრო სწორად, ვაჩვენებთ კი ჩვენ მათი მსახურების უმცირეს ნაწილსაც? ისინი იძულების გამო სიბრძნეს იჩენენ, მხოლოდ საფარველი და საზრდო აქვთ; ჩვენ კი უთვალავი რამ გვაქვს, ზოგს ვფლობთ და ზოგსაც ვესავთ, და ნებივრობით შეურაცხვყოფთ კეთილისმყოფელს. თუ სხვა არაფრიდან, მათგან მაინც მივიღოთ სიბრძნის წესები. რადგან წერილი ადამიანებს არა მხოლოდ მსახურებთან, არამედ გონებას მოკლებულ არსებებთანაც გზავნის, მაგალითად, როცა ფუტკრისა და ჭიანჭველების მიბაძვას უბრძანებს. მე კი მსახურთა მიბაძვასაც შეგაგონებთ: რამდენსაც ისინი ჩვენი შიშის გამო აკეთებენ, იმდენი მაინც ჩვენ ღვთის შიშის გამო გავაკეთოთ; რადგან ვერ ვხედავთ, რომ ამას აკეთებდეთ. ისინი ჩვენი შიშის გამო უთვალავჯერ შეურაცხყოფას ითმენენ და ყოველ ფილოსოფოსზე მეტად დგანან მდუმარედ; სამართლიანადაც შეურაცხყოფას ითმენენ და უსამართლოდაც, ისინი კი არ ეპასუხებიან, არამედ ევედრებიან, თუმცა ხშირად არაფერს აშავებენ. ისინი საჭიროებაზე მეტს არაფერს იღებენ და ხშირად ნაკლებსაც კმაყოფილებით ითმენენ; ჩალის საგებელზე მძინარენი, მხოლოდ პურით დანაყრებულნი და მთელ დანარჩენ ცხოვრებაშიც უბრალოებით მცხოვრებნი, არ ჩივიან და არ წუხდებიან ჩვენი შიშის გამო. როცა მათ ფულს ანდობენ, ყველაფერს აბრუნებენ; მსახურთაგან ბოროტებს ნუ დამისახელებ, არამედ იმათ ვგულისხმობ, ვინც მეტისმეტად ბოროტი არ არის. თუ დავემუქრებით, მაშინვე იკუმშებიან. განა ეს სიბრძნე არ არის? ნუ იტყვი, რომ ეს იძულებით ხდება, რადგან შენზეც ხომ გეენიის საფრთხე გაწევს, და მაინც არ ფხიზლდები, არც ისეთ პატივს მიაგებ ღმერთს, როგორსაც მსახურთაგან იღებ; ყოველ მსახურს თავისი დადგენილი სადგომი აქვს, მახლობლის სადგომში არ იჭრება და მეტის სურვილით სხვისას არ აზიანებს. ამ ყველაფერს ადამიანი მსახურებში ბატონთა შიშის გამო დაცულად დაინახავს; იშვიათად ნახავ მსახურს, რომელიც სხვა მსახურისას იტაცებს ან აზიანებს.
თავისუფალ ადამიანებში კი ამის საწინააღმდეგო ხდება: ერთმანეთს ვკბენთ და ვჭამთ, მეუფისა არ გვეშინია, თანამონათა ქონებას ვიტაცებთ, ვიპარავთ და ვცემთ, მაშინ როცა მეუფე გვხედავს. ამას მსახური არ გააკეთებდა: თუ სცემს, მაშინ, როცა ბატონი არ ხედავს; თუ შეურაცხყოფს, მაშინ, როცა ბატონს არ ესმის. ჩვენ კი მაშინაც ვკადრულობთ, როცა ღმერთი ყველაფერს ხედავს და ისმენს. ბატონის შიში მათ თვალწინ მუდამ დგას; ჩვენ წინაშე კი მეუფის შიში არასოდეს დგას. ამიტომ ყველაფერი თავდაყირა დადგა, ყველაფერი აირია და გაირყვნა; საკუთარი ცოდვები გონებაშიც არ მოგვდის, ჩვენი მსახურები კი როცა სცოდავენ, ყოველივეს ზედმიწევნით ვიძიებთ, უმცირესსაც კი. ამას ვამბობ არა იმის სურვილით, რომ მსახურები დაუდევარნი გავხადო, არამედ იმისთვის, რომ ჩვენი დაუდევრობა მოვაბრუნო და მოდუნებულნი გავაღვიძო. ასე მაინც ვემსახუროთ ღმერთს, როგორც ჩვენ გვემსახურებიან მსახურები; ასე ვემსახუროთ მას, ვინც შეგვქმნა, როგორც ჩვენ გვემსახურებიან ჩვენი თანაარსნი, რომელთაც ჩვენგან მსგავსი სიკეთე არ მიუღიათ. ისინიც ბუნებით თავისუფალნი არიან; მათზეც ითქვა: „და მთავრობდეს თევზთა ზღჳსასა“ (). ეს მონობა ბუნებისაგან არ არის, არამედ მიზეზისა და გარემოებისაგან არის; და მაინც დიდ პატივს გვცემენ. ჩვენ კი საკუთარი სამსახურისთვის მათგან ყველაფერს ზედმიწევნით ვითხოვთ; ღმერთს კი ჩვენი მსახურების უმცირეს ნაწილსაც არ მივაგებთ, და ეს მაშინ, როცა სარგებელი კვლავ ჩვენკენ ბრუნდება. რადგან რამდენად უფრო გულმოდგინედ ვემსახურებით ღმერთს, იმდენად მეტად ვარგებთ საკუთარ თავს და თავადვე მეტად ვიგებთ. ნუ მოვაკლებთ, მაშ, საკუთარ თავს ასეთ სარგებელს; რადგან ღმერთი თვითკმარი და არაფერს საჭიროებს, საზღაური და მოგება კი კვლავ ჩვენკენ მოიქცევა. ამიტომ, თითქოს ღმერთს კი არა, საკუთარ თავს ვემსახურებოდეთ, ასე განვეწყოთ, გევედრებით, და შიშითა და ძრწოლით ვემსახუროთ ღმერთს, რათა აღთქმულ კეთილთ მივემთხვიოთ.
ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლითა და კაცთმოყვარეობით, რომლის თანა მამასა, სულიწმიდითურთ, დიდება, ძალა, პატივი, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.